Ngành dệt may: từ mô hình tuyến tính đến kinh tế tuần hoàn

Ngành dệt may giữ vai trò then chốt trong lĩnh vực kinh tế thứ ba tại nhiều quốc gia châu Âu, đặc biệt là Ý – nơi thời trang được xem như biểu tượng quốc gia. Tuy nhiên, ngành này cũng là một trong những nguồn gây ô nhiễm lớn nhất toàn cầu, tiêu thụ lượng lớn nước, sử dụng nhiều hóa chất và phát thải khí nhà kính đáng kể. Chất thải dệt may – từ giai đoạn sản xuất đến sau tiêu dùng – phần lớn vẫn bị chôn lấp, trong khi tỷ lệ tái chế cực kỳ thấp và rất ít được sử dụng trong các ngành khác.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ mô hình sản xuất tuyến tính. Tuy nhiên, các giải pháp đổi mới cho thấy chất thải dệt may có thể được tái sử dụng trong các ngành khác, điển hình là xây dựng – như việc tận dụng hơn 200.000 chiếc quần jean bỏ đi làm vật liệu cách nhiệt. Áp dụng nguyên lý Thiết kế Hệ thống giúp biến chất thải và sản phẩm phụ thành đầu vào cho các quy trình sản xuất mới, đồng thời thúc đẩy hướng đi bền vững theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Các nghiên cứu tại đại học California về đổi mới tái sử dụng trong doanh nghiệp dệt may được triển khai nhằm đáp ứng nhu cầu giảm thiểu tác động môi trường, đặc biệt tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở những vùng công nghiệp dệt may trọng điểm. Dự án tập trung vào phân tích hệ thống sản xuất, chia sẻ tri thức và xác định các giải pháp xử lý chất thải hiệu quả.

Dựa trên định hướng từ tài liệu “Hướng tới một nền kinh tế tuần hoàn” của Ủy ban châu Âu, nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển sản phẩm và quy trình sản xuất theo nguyên lý Thiết kế Hệ thống và đồng sáng tạo, với sự tham gia của nhiều bên liên quan. Trong bối cảnh đổi mới được thúc đẩy bởi sự kết nối giữa con người và tri thức, Thiết kế Hệ thống đã được áp dụng như một phương pháp chiến lược nhằm xây dựng các chu trình sản xuất bền vững và khép kín. Hình dưới đây là ví dụ điển hình về Thiết kế Hệ thống trong nghiên cứu đổi mới tái sử dụng chất thải dệt may.

Tìm hiểu nhu cầu và phân tích cơ hội tái sử dụng chất thải

Giai đoạn tìm hiểu nhu cầu được thực hiện thông qua các cuộc kiểm toán môi trường nhằm xác định các yếu tố sản xuất quan trọng và đặc tính của chất thải, từ đó đánh giá khả năng tái sử dụng và tái chế. Kết quả khảo sát cho thấy, hai loại chất thải chính là sợi polyester (PET) và bọt polyurethane (PUR), với lượng thải lớn và chưa có chuỗi thu hồi phù hợp. Đây là những vật liệu có tính chất hóa học và vật lý ổn định, gây ảnh hưởng xấu đến môi trường, nên việc tái sử dụng chúng được ưu tiên hàng đầu.

Nghiên cứu cũng khảo sát các ứng dụng tái chế trong xây dựng. Nhiều sản phẩm từ chất thải dệt đã được sử dụng làm vật liệu cách âm, cách nhiệt, hoặc nguyên liệu trong sản xuất gạch và bê tông, cho thấy tiềm năng lớn trong việc mở rộng sử dụng chất thải dệt may sang lĩnh vực xây dựng.

Các bên liên quan được xác định bao gồm doanh nghiệp tái chế, nhà sản xuất thiết bị xử lý chất thải, tổ chức nghiên cứu và đổi mới, liên hiệp thu gom – xử lý chất thải cùng các phòng thương mại, với mục tiêu thúc đẩy và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của chuỗi giá trị tuần hoàn.

Dựa trên kết quả phân tích đặc tính chất thải và nhu cầu thực tế, nhóm đã xây dựng các kịch bản phát triển sản phẩm mới, nhằm tận dụng hiệu quả chất thải dệt may trong ngành xây dựng theo hướng bền vững và thân thiện với môi trường.

Lên ý tưởng và tạo mẫu sản phẩm

Có ba kịch bản chính đã được đề xuất trong giai đoạn hình thành ý tưởng. Kịch bản đầu tiên tập trung vào việc nâng cao giá trị chất thải dệt may bằng cách sử dụng làm nguyên liệu thô thứ cấp hoặc phụ phẩm trong các công ty tái chế hiện có, ví dụ như sản xuất thảm trải sàn từ chất thải tái chế. Kịch bản thứ hai, khai thác thị trường trực tuyến để gia tăng giá trị, nơi khả năng tái sử dụng hoặc tái chế phụ thuộc vào cung cầu. Kịch bản thứ ba, hướng tới phát triển vật liệu xây dựng mới thông qua phân loại chất thải và phát triển sản phẩm, tập trung vào hai loại chất thải chính là sợi polyester (PET) và bọt polyurethane (PUR).

PET và PUR được chọn vì có tính chất vật lý và hóa học ổn định, xuất phát từ tài nguyên không tái tạo và phát sinh lượng chất thải lớn, đồng thời chưa có chuỗi thu hồi phù hợp trong giai đoạn nghiên cứu. Quá trình phân loại vật liệu so sánh các đặc điểm của chất thải với nguyên liệu thô tương tự như len, dùng làm chuẩn sinh thái. Kết quả phân tích cho thấy, dù có khối lượng riêng khác nhau, cả PET và PUR đều có khả năng hấp thụ âm thanh rất tốt, phù hợp làm vật liệu cách âm.

Một nghiên cứu so sánh khối lượng riêng của chất thải PUR và PET với các đặc tính như cơ học, nhiệt, môi trường và âm học đã chỉ ra rằng cả hai – dù có khối lượng riêng khác nhau – đều có khả năng hấp thụ âm thanh hiệu quả, với hệ số dao động từ 0,6 đến 1. Kết quả này định hướng nghiên cứu tiếp theo tập trung vào thiết kế sản phẩm nâng cao chất lượng âm thanh trong không gian nội thất.

Đồng thời, vì đây là sản phẩm thuộc nhóm vật liệu xây dựng, nên quá trình phát triển phải tuân theo các quy định và tiêu chuẩn âm học hiện hành để đảm bảo chất lượng và tính ứng dụng thực tế. Dựa trên các hướng dẫn kỹ thuật về âm học, nhóm nghiên cứu quyết định phát triển một sản phẩm có cấu tạo nhiều lớp chồng lên nhau. Tùy theo hệ số hấp thụ âm mong muốn, phần lõi bên trong chủ yếu sử dụng chất thải PET. Việc ưu tiên dùng PET trước tiên là do loại chất thải này có khối lượng nhẹ hơn. Ngoài ra việc kết hợp chất thải PET và PUR dạng bông với vật liệu có khả năng định hình nhiệt cũng được cân nhắc (trong trường hợp ứng dụng cho nội thất).

Một lớp vải bọc ngoài làm từ phế liệu da thuộc được đề xuất sử dụng, nhờ khả năng dễ bảo trì và đặc tính tự dập lửa. Sản phẩm được thiết kế bằng cách lắp ráp các lớp vật liệu lại với nhau thành khối thống nhất, có thể dùng như lớp hoàn thiện nội thất hoặc món đồ trang trí.

Trong quá trình thử nghiệm nguyên mẫu, nhóm nghiên cứu tập trung vào các tấm vuông phẳng. Phế liệu nhựa PET và vật liệu lót từ PUR được cắt gọt, tạo hình và thử nghiệm để chọn ra loại phù hợp nhất cho các tấm chắn tiếng ồn ghép lại được. Bề mặt ngoài của các tấm này được phủ bằng vải và da thừa từ ngành dệt may, tận dụng nhiều loại vải vụn khác nhau để tạo nên hoa văn độc đáo với màu sắc và kích thước đa dạng

Giám sát thử nghiệm

Giai đoạn giám sát tập trung vào đánh giá khả năng hấp thụ âm thanh của vật liệu thông qua ba phương pháp chính. Đầu tiên là đo độ cản trở của vật liệu đối với luồng không khí để kiểm tra khả năng cách âm cơ bản. Tiếp theo là đo hệ số hấp thụ âm khi sóng âm truyền vuông góc với bề mặt vật liệu. Cuối cùng, phương pháp đo trong buồng dội âm được sử dụng để đánh giá hệ số hấp thụ âm trong môi trường mô phỏng thực tế, với sóng âm phản xạ từ nhiều hướng.

Nhóm nghiên cứu lựa chọn phương pháp đo trong buồng dội âm vì tính thực tiễn cao nhất. Buồng dội âm được thiết kế đặc biệt với bức tường không song song và vật liệu cứng, tạo hiệu ứng vang âm đa hướng, giúp đánh giá khả năng hấp thụ âm của vật liệu sát với điều kiện sử dụng thực tế.

Kết quả ban đầu cho thấy, vật liệu làm từ rác thải PET và PUR có cấu trúc xốp và bố trí lỗ hở hợp lý, đáp ứng các yêu cầu cách âm. Điều này khẳng định tiềm năng phát triển vật liệu cách âm bền vững từ chất thải dệt may, đồng thời mở ra hướng liên kết giữa các ngành công nghiệp trong một hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn.

Chiến lược kinh doanh

Phần chiến lược kinh doanh tập trung vào hai trọng tâm chính: đánh giá tính khả thi kỹ thuật và hiệu quả kinh tế. Về mặt kỹ thuật, nhóm nghiên cứu đã phát triển và thử nghiệm các nguyên mẫu ứng dụng như khu vực tập trung, vách ngăn di động, ghế cách âm và buồng điện thoại cá nhân. Quá trình này bao gồm xác định hình dáng, kích thước, phương án lắp ráp và đánh giá hiệu suất sử dụng theo từng mục đích. Các sản phẩm cũng được triển khai thử nghiệm tại một số địa điểm thực tế nhằm kiểm chứng tính ứng dụng.

Nhóm cũng tiến hành phân tích thị trường, bao gồm khảo sát sơ cấp và thứ cấp để xác định quy mô, xu hướng và các rào cản. Từ đó, lựa chọn giải pháp công nghệ phù hợp, xây dựng đề xuất giá trị rõ ràng cho sản phẩm, và xác định chiến lược thâm nhập thị trường hiệu quả, với các kênh phân phối phù hợp nhằm tiếp cận đúng đối tượng khách hàng.

Lời kết

Việc chuyển đổi từ mô hình sản xuất tuyến tính sang sản xuất tuần hoàn đòi hỏi không chỉ thay đổi kỹ thuật mà còn là sự cải tiến toàn diện trong hệ thống thu gom, phân loại và xử lý chất thải hiện có. Nghiên cứu đã cho thấy hiệu quả rõ rệt của phương pháp tiếp cận theo hướng hệ thống – khi các bên liên quan cùng tham gia đồng sáng tạo, chia sẻ tri thức và liên kết chuỗi giá trị, đặc biệt là với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Thiết kế lại chuỗi cung ứng theo hướng tận dụng chất thải dệt may làm nguyên liệu thô thứ cấp cho các ngành công nghiệp khác – điển hình như xây dựng – không chỉ giúp giảm tải áp lực môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới. Cách tiếp cận này chứng minh rằng việc tích hợp hệ thống giữa các lĩnh vực tưởng chừng không liên quan là hoàn toàn khả thi và mang lại hiệu quả bền vững.

Dù còn nhiều thách thức trong quản lý các tình huống phức tạp, thiếu chắc chắn và cần nhiều nỗ lực điều phối, kết quả nghiên cứu cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc xây dựng mô hình phát triển liên ngành. Thời trang và xây dựng – hai lĩnh vực vốn cách biệt – hoàn toàn có thể kết nối để “xây dựng tương lai của thời trang” theo hướng bền vững, tuần hoàn và sáng tạo hơn

Theo Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 9/2025. Chi tiết tại đây!

Hành trình tái chế

Ngay từ tên gọi, RenewJeans – một thương hiệu thời trang thủ công tái chế Việt đã gợi mở về hành trình sáng tạo và đầy cảm hứng: làm mới jeans, trao cho chất liệu này một cuộc đời thứ hai sau khi đã hoàn thành “nhiệm vụ đầu tiên” trong tủ đồ của ai đó.

RenewJeans ra đời năm 2013, được sáng lập bởi chị Kim Ngân – một cử nhân ngành điện tử viễn thông, chưa từng được đào tạo bài bản qua trường lớp nào về thời trang. Bén duyên với đồ tái chế từ những lần làm quà tặng cho người thân, chị Ngân chia sẻ: “Chiếc túi đầu tiên hoàn thành từ một chiếc váy bầu size châu Âu siêu to – một món đồ hiếm người mặc, được coi như đồ bỏ đi, lúc đó mình nhận ra nếu đổi góc nhìn khác, chiếc váy không phải rác mà chính là tài nguyên”. Những món đồ nhỏ bé dần trở thành nguồn cảm hứng giúp chị giải tỏa căng thẳng, nạp lại năng lượng tích cực trong giai đoạn điều trị bệnh nặng.

Được sự động viên của gia đình, bạn bè, chị biến sở thích và niềm vui nhỏ của mình trở thành một hành trình lớn lan tỏa tới cộng đồng: biến những mảnh denim cũ thành túi xách, mũ, móc khóa, gấu bông, thậm chí cả trang sức. Mỗi món đồ là một tác phẩm tái chế mang sắc màu cá tính, nghệ thuật và ứng dụng cao.

Sau hơn 10 năm phát triển, RenewJeans hiện có 1 cửa hàng tại Thủ đô và 7 điểm bán ký gửi ở Hà Nội, TP.HCM và Hội An, đồng thời hoạt động mạnh mẽ trên các kênh thương mại điện tử. Thương hiệu thời trang tái chế này còn thường xuyên góp mặt tại các hội chợ thủ công mỹ nghệ và thời trang xanh, trở thành gương mặt quen thuộc của cộng đồng sáng tạo theo đuổi xu hướng tiêu dùng bền vững.

Mỗi năm, đơn vị tổ chức các đợt thu gom jeans cũ định kỳ vào các tháng 3, 7 và 11, khuyến khích người tiêu dùng đổi đồ cũ lấy sản phẩm tái chế. Không chỉ đổi, bán các sản phẩm có sẵn, điểm độc đáo của RenewJeans là mô hình tái chế cá nhân hóa. Khách hàng có thể mang jeans cũ tới để được “làm mới” theo yêu cầu, từ lựa chọn sản phẩm (mũ, áo, loại túi xách…) cho tới việc thêu hoa, chèn chữ, thêm hình vẽ tay để biến kỷ vật cũ thành một món đồ mới hữu dụng và nhiều cảm xúc.

“Ý tưởng cá nhân hóa không có ngay từ đầu khi bắt đầu dự án, mà được viết tiếp và dài hơn chính từ những khách hàng yêu đồ tái chế của chúng mình. Có bạn Y giữ chiếc áo jeans của Ba bạn ấy từ 17 năm trước, nó luôn ở sâu dưới đáy tủ nhắc nhở rằng khi còn sống Ba bạn yêu thương bạn rất nhiều. Y nói rằng bạn mong chiếc áo đó được sống tiếp, nếu nó chỉ ở dưới đáy tủ thì nó chỉ tồn tại thôi, bạn muốn may 1 chiếc balo và dùng hàng ngày, mang chiếc áo của Ba theo bạn trải nghiệm cuộc sống. Những câu chuyện ấy giúp mình hiểu, tái chế không chỉ là gia tăng vòng tuần hoàn của sản phẩm, mà còn chữa lành và kết nối ký ức” – CEO RenewJeans chia sẻ.

Không dừng lại ở việc kinh doanh, RenewJeans còn tích cực lan tỏa tinh thần DIY (Do it yourself) bằng cách chia sẻ miễn phí các bản vẽ kỹ thuật, hướng dẫn chi tiết trên mạng xã hội để những người yêu thời trang tự tay tái chế jeans tại nhà.

Những rào cản vô hình

Tuy nhiên, hành trình trao “cuộc đời thứ hai cho jeans” không hề dễ dàng.

“Có vô số khó khăn khi RenewJeans bắt đầu hoạt động cho đến nay. Chúng mình phải “đào tạo thị trường”, bởi với đa số người tiêu dùng, khái niệm thời trang tái chế còn rất mới mẻ, quá ít người sẵn sàng chi tiền cho một món đồ từ jeans tái sử dụng. Tìm đầu ra cho sản phẩm là một thách thức, nguyên liệu đầu vào không ổn định cũng là một vấn đề mà RenewJeans cần đối mặt” – chị Ngân tâm tư.

Những lợi ích của thời trang tái chế mang lại cho con người và môi trường tá»± nhiên là không thể phủ nhận, tuy nhiên người tiêu dùng vẫn có những e ngại và định kiến riêng về đồ cÅ© nhÆ°: đồ cÅ© là đồ bỏ, không đảm bảo vệ sinh, dá»… hỏng lần nữa… Chia sẻ về vấn đề này, chị Ngân cho biết: “HÆ¡n ai hết, chúng mình là người làm và tiếp xúc vá»›i jeans cÅ© hàng ngày. Suốt nhiều năm qua, chúng mình đều vui vẻ, yêu công việc và cảm thấy sống ý nghÄ©a má»—i ngày. Các bạn yên tâm, jeans về xưởng đều được phân loại, giặt sấy sạch trÆ°á»›c khi may”. Giản dị và đầy sức sống, má»—i sản phẩm của RenewJeans đều gắn tag có dòng chữ “Cảm Æ¡n bạn đã cho tôi có ích, thêm má»™t lần nữa”, nhÆ° má»™t cách thể hiện sá»± kiên định, xóa tan những định nghÄ©a cÅ© của người tiêu dùng khi quyết định mua sản phẩm tái chế.

Việc tái chế từng sản phẩm đều là thủ công và không có quy trình cố định, đặc biệt là với các sản phẩm đồ cũ với độ mài mòn, chất liệu, màu sắc khác nhau. Để giải quyết vấn đề này, đội ngũ thiết kế 4 người của RenewJeans được phân chia nhiệm vụ rõ ràng, mỗi người phụ trách một mảng và đều hiểu phần việc của những người còn lại để hỗ trợ khi cần kíp. Với những chất liệu và kiểu dáng khó, cả nhóm sẽ thảo luận với nhau để chọn phương án tốt nhất.

Bên cạnh đó, trong xu hướng tiêu dùng nhanh, việc thuyết phục khách hàng trả giá cao hơn cho sản phẩm tái chế thủ công, trong khi ngoài kia có vô vàn món đồ thời trang công nghiệp giá rẻ, cũng là bài toán lớn về định vị giá trị.

Dù vậy, những khó khăn ấy không khiến RenewJeans chùn bước. Với niềm tin vào sức mạnh của số đông: nhiều người làm việc nhỏ sẽ tạo ra thay đổi lớn, thương hiệu vẫn ngày ngày bền bỉ theo đuổi triết lý sống xanh.

Theo Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 9/2025. Chi tiết tại đây!