Loạt thương hiệu “kiệt sức” trước áp lực từ thị trường

Chỉ trong vòng chưa đầy một năm, các thương hiệu thời trang Việt Nam đình đám trong lòng giới trẻ đã tuyên bố đóng cửa vì không thể trụ vững trước áp lực thị trường. Điển hình như Lep’ – thương hiệu thời trang hoạt động 8 năm tuyên bố đóng cửa vào cuối năm 2024, và chỉ trong nửa đầu năm 2025, MỘT – local brand giày ra đời từ 2018 cũng chính thức nói lời chia tay vào tháng 2 hay trong tháng 6 vừa qua, 2 cái tên đình đám như LUU VIETANH – thương hiệu túi xách được đánh giá cao trong giới thời trang Việt và DANGHAIYEN – thương hiệu theo phong cách thời trang quiet luxury (sang trọng nhưng không ồn ào) đã tồn tại được 10 năm cũng thông báo dừng hoạt động. Sự rời đi của những thương hiệu này đã khiến cộng đồng thời trang Việt không khỏi xôn xao, để lại nhiều tiếc nuối, đồng thời dấy lên không ít lo ngại về tương lai của các thương hiệu thời trang nội địa.

Trên trang cá nhân, NTK Lưu Việt Anh – nhà sáng lập thương hiệu túi xách LUU VIETANH chia sẻ rằng anh đã nỗ lực không ngừng để duy trì sự cân bằng giữa yếu tố thị trường và giá trị thiết kế mà thương hiệu theo đuổi. Trong suốt 4 năm hoạt động, nhà thiết kế luôn kỳ vọng một thời điểm thị trường đủ trưởng thành để đón nhận và sẵn sàng chi trả cho những sản phẩm mang tính thẩm mỹ cao. Thế nhưng, thực tế cạnh tranh gay gắt về giá diễn ra mỗi ngày đã khiến thương hiệu gặp khó trong việc duy trì chi phí vận hành, buộc phải đi đến quyết định dừng lại. Sự xuất hiện dày đặc của những sản phẩm sở hữu mức giá biến động trên sàn thương mại điện tử hay các phiên livestream trở thành thách thức đối với thương hiệu. Việt Anh cho biết cảm thấy kiệt sức và phải đưa ra quyết định dừng lại ở giai đoạn này.

Thách thức buộc các thương hiệu phải thay đổi

Làn sóng local brand Việt bắt đầu phát triển từ 2015, khi các thương hiệu thời trang nội địa dần thể hiện cá tính, góp phần thay đổi nhận thức của người tiêu dùng về thời trang Việt và tài năng của các nhà thiết kế trẻ. “Đón đầu xu hướng” được xem là kim chỉ nam của ngành thời trang. Tuy nhiên, sản xuất nhiều BST hợp thời nhưng không để ý đến chất lượng sản phẩm là nguyên nhân khiến các local brand khó phát triển bền vững. Bên cạnh kiểu dáng, người tiêu dùng ngày nay chú trọng chất lượng sản phẩm có tương xứng với số tiền họ bỏ ra. Một số local brand bị gắn mác “ngáo giá” khi giá thành không đi đôi với chất lượng sản phẩm. Bên cạnh đó, việc xác định đúng đối tượng khách hàng và duy trì sự nhất quán trong thiết kế cũng đóng vai trò quan trọng. Nhiều local brand khởi đầu bằng việc tập trung vào một thị trường ngách và đạt được thành công nhất định. Tuy nhiên, khi mở rộng tệp khách hàng, họ đôi khi quên rằng sản phẩm của mình vốn được tạo ra để phục vụ một nhóm đối tượng cụ thể. Việc thay đổi định hướng mà không có chiến lược rõ ràng sẽ khiến thương hiệu mất đi bản sắc, đồng thời không đáp ứng được kỳ vọng của cả khách hàng cũ lẫn khách hàng mới.

Các hình thức livestream cÆ¡ bản là phÆ°Æ¡ng tiện giúp thÆ°Æ¡ng hiệu đến gần hÆ¡n vá»›i mọi người và các sàn thÆ°Æ¡ng mại Ä‘iện tá»­ là má»™t trong những kênh phân phối. Local brand gặp khó khăn khi đối mặt vá»›i thị trường thay đổi chóng mặt. Khoảng 5-6 năm trở lại đây, cách thức bán hàng có sá»± chuyển đổi đáng kể từ hình thức offline (trá»±c tiếp) sang online (mua qua mạng). Cuối năm 2024, thị trường đón nhận sá»± “bùng nổ” của các phiên Mega Live vá»›i doanh thu hÆ¡n chục tá»· đồng. Tiếp cận các sàn TMĐT vá»›i mục đích tối Æ°u hoá kinh doanh và thu hút nhiều khách hàng là chiến lược hàng đầu của nhiều thÆ°Æ¡ng hiệu. Tuy nhiên đây có thể là con dao hai lưỡi.

Nhiều local brand dần sa đà vào các chương trình livestream giảm giá liên tục, chấp nhận hạ giá sâu chỉ để đẩy doanh số và gia tăng độ nhận diện thương hiệu. Chẳng hạn, trong một phiên livestream, việc tung ra một loạt mã giảm giá có thể tạo hiệu ứng mua sắm tức thời, nhưng về lâu dài, nó vô tình làm mất đi giá trị thực sự của sản phẩm và ảnh hưởng đến hình ảnh thương hiệu.

Các sàn thương mại điện tử giờ đây không còn là sân chơi riêng của các thương hiệu nhỏ, các ông lớn cũng đã nhập cuộc. Điều này kéo theo sự cạnh tranh gay gắt, chi phí vận hành trên sàn tăng, buộc các thương hiệu phải điều chỉnh giá bán. Kết quả là người tiêu dùng cẩn trọng hơn khi quyết định mua sắm, đòi hỏi sản phẩm không chỉ có mức giá hợp lý mà còn phải thực sự xứng đáng với số tiền họ bỏ ra.

Trong thời đại “yêu bằng mắt, thích bằng tai”, KOL (người có sức ảnh hưởng) là cầu nối giữa thương hiệu và khách hàng. Giá thành thuê KOL dao động theo mức ảnh hưởng và độ nổi tiếng của họ. Các local brand sẵn sàng chi hơn cả trăm triệu đồng mời những KOL có tiếng cho một lần livestream. Việc phụ thuộc vào tầm ảnh hưởng của KOL sẽ đem đến nhiều rủi ro như chi phí cao và nếu hình ảnh KOL bị ảnh hưởng tiêu cực, thương hiệu cũng sẽ bị ảnh hưởng theo.

Cơ hội nào cho các local brand Việt quay lại đường đua?

Sự “rút lui” khỏi thị trường của một số local brand là điều đáng tiếc, cho thấy thị trường thật sự khốc liệt. Tuy nhiên, đây là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của những yếu tố khác bên cạnh đưa ra các BST theo xu hướng. Các thương hiệu không chỉ cần hiểu rõ thị trường, mà còn phải xây dựng chiến lược dài hạn, phù hợp và có kế hoạch tài chính hiệu quả.

Ngành thời trang Việt Nam không nằm ngoài dòng chảy chung của sự đổi mới kinh tế nước nhà. Để phát triển lâu dài và ổn định, các local brand cần ưu tiên vào việc xây dựng một thương hiệu bền vững với chất lượng cao và giá trị độc đáo thay vì tập trung vào lợi ích ngắn hạn từ xu hướng thị trường.

Tận dụng những ưu thế sẵn có

Local brand hiểu rõ hÆ¡n về thể trạng người Việt, văn hóa, khí hậu và phong cách sống địa phÆ°Æ¡ng. Điều này cho phép họ tạo ra các sản phẩm vừa vặn, gần gÅ©i, dá»… ứng dụng, đồng thời vẫn mang đậm dấu ấn cá nhân và bản sắc văn hóa Việt Nam. Chẳng hạn nhÆ° thÆ°Æ¡ng hiệu Lụa Vạn Phúc Ä‘ang khai thác rất tốt chất liệu lụa truyền thống mang đậm bản sắc dân tá»™c, không chỉ thu hút mạnh mẽ tệp khách hàng trong nÆ°á»›c mà còn có tiềm năng lá»›n trên thị trường quốc tế. Hay BST “Kết nối tá»± hào” của Canifa vá»›i những thiết kế đậm chất Gen Z, khởi nguồn từ tinh thần yêu nÆ°á»›c, kết nối những giá trị truyền thống trong các thiết kế hiện đại, kêu gọi giá»›i trẻ bày tỏ cảm xúc về lòng yêu nÆ°á»›c qua những câu slogan ấn tượng nhÆ° “Yêu nÆ°á»›c Ä‘i trÆ°á»›c!”, “Yêu nÆ°á»›c từ trong nôi”, “Control là đầu cÆ¡ nghiệp”… phản ánh tinh thần tá»± hào dân tá»™c mạnh mẽ. Bên cạnh đó, cần minh bạch trong quảng cáo, xuất xứ, quy trình, chất liệu làm ra sản phẩm, đồng thời Æ°u tiên sá»­ dụng các chất liệu ná»™i địa, hÆ°á»›ng đến chuá»—i sản xuất khép kín, bền vững.

Chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ

Chuyển đổi số không chỉ là xu hướng mà đã trở thành yếu tố sống còn cho các thương hiệu thời trang Việt Nam. Hầu hết hiện nay, người Việt sử dụng internet hàng ngày, tạo ra một cơ hội lớn để tiếp cận khách hàng thông qua các nền tảng số. Thương mại điện tử đang chứng minh là công cụ mạnh mẽ giúp các thương hiệu mở rộng thị trường với chi phí thấp. Tuy nhiên, để thực sự thu hút và giữ chân khách hàng, các website và ứng dụng mua sắm cần thân thiện với người dùng, đồng thời tích hợp các tính năng như gợi ý sản phẩm cá nhân hóa và cải thiện hành trình khách hàng.

Không chỉ vậy, social commerce (thương mại xã hội) đang bùng nổ tại Việt Nam, với hình thức livestream shopping trên các sàn TMĐT như Tiktok, Shopee trở thành một trong những cách hiệu quả nhất để tương tác trực tiếp và chốt đơn nhanh chóng. Đây là cơ hội không thể bỏ qua đối với các thương hiệu thời trang, đặc biệt là những thương hiệu muốn nhanh chóng xây dựng sự hiện diện và tăng trưởng doanh thu. Tuy nhiên, để không rơi vào bẫy giảm giá của các sàn TMĐT, các thương hiệu cần kết hợp bán hàng đa kênh (cả online lẫn offline) để tối ưu lợi nhuận.

Xây dựng chiến lược marketing dài hạn, có kế hoạch

Việc tận dụng hình ảnh của các KOL để tiếp cận nhanh chóng tới nhiều khách hàng đang là xu hướng của các local brand Việt. Tuy nhiên, chi phí cho KOL rất cao và phải đánh cược hình ảnh thương hiệu vào một gương mặt cụ thể là tương đối rủi ro bởi bê bối, scandal của KOL có thể kéo theo khủng hoảng truyền thông cho thương hiệu. Vì vậy, tốt hơn hết là thương hiệu chủ động xây dựng hình ảnh thương hiệu độc lập, tạo gương mặt đại diện nội bộ, xây dựng cộng đồng khách hàng trung thành. Ngoài ra, nên xem xét đến việc sử dụng KOC (những người tiêu dùng chủ chốt, có sức ảnh hưởng trên thị trường) với chi phí thấp hơn nhưng hiệu quả mang lại đáng kể cho doanh nghiệp. Những KOC này tuy không nhiều tương tác như KOL nhưng lại có sức ảnh hưởng trong việc tác động đến quyết định mua hàng thông qua việc chia sẻ trải nghiệm sử dụng sản phẩm trên các nền tảng mạng xã hội, mang lại tính khách quan trong việc đánh giá sản phẩm, tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Theo nội dung Đặc san Dệt May và Thời trang Việt Nam số 7 + 8/2025. Chi tiết xem tại đây!

Bài viết này tập trung phân tích mô hình nhà máy may thông minh thông qua khung SWOT, làm rõ các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức để đưa ra một số khuyến nghị cho doanh nghiệp may mặc không chỉ thích ứng mà còn bứt phá trong kỷ nguyên sản xuất số.

Thực trạng công nghệ sản xuất thông minh trong ngành may mặc

Sản xuất thông minh vá»›i những nền tảng công nghệ nhÆ° Internet vạn vật (IoT), hệ thống thá»±c – ảo (CPS – Cyber-Physical System), học máy (Machine Learning), dữ liệu lá»›n (Big Data), bản sao kỹ thuật số (Digital Twin) Ä‘ang định hình lại hoạt Ä‘á»™ng sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, trong khi các ngành công nghiệp nhÆ° ô tô, Ä‘iện tá»­, thá»±c phẩm và y tế đã bÆ°á»›c vào giai Ä‘oạn tích hợp sâu các công nghệ này, thì ngành may mặc vẫn loay hoay trong việc chuyển đổi từ mô hình sản xuất truyền thống sang mô hình thông minh. Lý do chính đến từ đặc thù của ngành, sản phẩm thay đổi liên tục theo mùa và xu hÆ°á»›ng thời trang, quy trình sản xuất phụ thuá»™c nhiều vào kỹ năng công nhân, mức Ä‘á»™ tá»± Ä‘á»™ng hóa thấp và khó chuẩn hóa về mặt thiết kế.

Ví dụ, trong khi digital twin – mô hình cho phép mô phỏng và điều phối toàn bộ nhà máy trong môi trường ảo – đang dần trở thành tiêu chuẩn trong các nhà máy ô tô và dược phẩm, thì trong ngành may mới xuất hiện ở các dự án thí điểm nhỏ lẻ.

Phân tích SWOT nhà máy thông minh

Điểm mạnh

• Trong giai Ä‘oạn sản xuất, các công nghệ thông minh đóng vai trò trung tâm trong việc Ä‘iều phối và tối Æ°u hóa dây chuyền. Từ khâu cắt vải, may, kiểm tra chất lượng đến đóng gói, các hệ thống Ä‘iều hành sản xuất tích hợp (MES) giúp giám sát thời gian thá»±c từng công Ä‘oạn, tá»± Ä‘á»™ng nhận diện Ä‘iểm nghẽn và phân bổ nguồn lá»±c phù hợp. Máy móc được kết nối có thể Ä‘iều chỉnh tốc Ä‘á»™ hoặc quy trình theo tín hiệu từ hệ thống Ä‘iều hành, từ đó hạn chế lãng phí thời gian và giảm sai sót trong thao tác thủ công. Bên cạnh đó, digital twin cho phép mô phỏng hoạt Ä‘á»™ng của toàn bá»™ dây chuyền sản xuất, giúp doanh nghiệp dá»± Ä‘oán và Ä‘iều chỉnh cấu hình trÆ°á»›c khi triển khai trên thá»±c tế, tiết kiệm thời gian thá»­ nghiệm và giảm thiểu rủi ro trong vận hành. Nhờ những công nghệ này, chu kỳ sản xuất được rút ngắn rõ rệt và Ä‘á»™ chính xác của sản phẩm được cải thiện.
• Về mặt chi phí, việc triển khai công nghệ nhÆ° máy in 3D, chuá»—i cung ứng thông minh và kết nối giữa các bá»™ phận giúp tiết kiệm chi phí lao Ä‘á»™ng, năng lượng, nguyên vật liệu và giảm thiểu chất thải. HÆ¡n nữa, khả năng dá»± Ä‘oán chính xác nhu cầu giúp doanh nghiệp duy trì mức tồn kho tối thiểu. Cùng vá»›i đó, bảo trì dá»± Ä‘oán (Predictive Maintenance) nhờ cảm biến theo dõi tình trạng thiết bị giúp phát hiện lá»—i tiềm ẩn, phòng ngừa ngừng hoạt Ä‘á»™ng ngoài kế hoạch.
• Hệ thống dữ liệu kết nối liên phòng ban trong nhà máy thông minh giúp loại bỏ hiện tượng thông tin bị cô lập ở từng bá»™ phận (information silo), tăng hiệu quả liên kết trong doanh nghiệp.
• Ngoài hiệu quả vận hành, hình ảnh thÆ°Æ¡ng hiệu của doanh nghiệp sá»­ dụng công nghệ sản xuất tiên tiến thường được cải thiện trong mắt người tiêu dùng.

Điểm yếu

• Việc chuyển đổi sang mô hình nhà máy thông minh đòi hỏi chi phí đầu tÆ° lá»›n và thời gian thá»±c hiện kéo dài, tạo áp lá»±c lên các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong má»™t số trường hợp, việc chuyển đổi từng phần mà không có lá»™ trình phù hợp có thể dẫn đến sá»± thiếu đồng bá»™ và giảm hiệu quả tổng thể.
• Sá»± thiếu hợp tác hay năng lá»±c không đảm bảo của người lao Ä‘á»™ng khi phải thích ứng vá»›i thay đổi lá»›n về công nghệ cÅ©ng là rào cản. Đặt ra yêu cầu định hÆ°á»›ng đào tạo sá»›m và sắp xếp lao Ä‘á»™ng phù hợp.

CÆ¡ há»™i

• Nhà máy thông minh tạo ra cÆ¡ há»™i nâng cao tính bền vững về môi trường nhờ tối Æ°u hóa dòng thông tin và vật liệu trong sản xuất, mua sắm và kiểm kê. Bên cạnh đó, các mô hình kinh doanh hoặc sản phẩm má»›i cÅ©ng có thể được xây dá»±ng dá»±a trên dữ liệu hành vi tiêu dùng.
• Các công nghệ thông minh không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn mở ra khả năng tối Æ°u hóa logistics ná»™i bá»™ và tiết kiệm năng lượng. Hệ thống cảm biến và nền tảng phân tích dữ liệu cho phép tá»± Ä‘á»™ng Ä‘iều phối sản phẩm từ băng chuyền sang kho vận, cập nhật lá»™ trình vận chuyển đến phÆ°Æ¡ng tiện phù hợp, nhờ đó giảm thiểu thời gian chờ và chi phí lÆ°u kho. Chế Ä‘á»™ vận hành linh hoạt của máy móc giúp giảm tiêu thụ năng lượng, đặc biệt là chi phí Ä‘iện chiếu sáng, nhờ khả năng tá»± bật/tắt theo lệnh sản xuất hoặc sá»± hiện diện của nguyên phụ liệu.
• Trong công tác thị trường và logistics đầu ra, nhu cầu ngày càng tăng đối vá»›i các sản phẩm cá nhân hóa và thời gian giao hàng ngắn đòi hỏi sá»± linh hoạt cao trong hệ thống sản xuất. Các dây chuyền thông minh có thể phản ứng tức thời vá»›i biến Ä‘á»™ng Ä‘Æ¡n hàng nhờ dữ liệu thời gian thá»±c và khả năng cấu hình linh hoạt. Thá»±c tế cho thấy, các nhà máy đã rút ngắn thời gian giao hàng nhờ ứng dụng AI và hệ thống Ä‘iều phối sản xuất thông minh
• Khách hàng thậm chí có thể trá»±c tiếp tham gia vào quá trình sản xuất thông qua các nền tảng số, lá»±a chọn kiểu dáng, chất liệu, kích cỡ và đồng bá»™ tức thời vào dây chuyền sản xuất. Điều này đòi hỏi hệ thống phải có khả năng xá»­ lý dữ liệu tức thời và cấu hình nhanh chóng – má»™t Ä‘iểm mạnh đặc trÆ°ng của nhà máy thông minh.
• Mô hình nhà máy may thông minh thúc đẩy sản xuất bền vững và sá»­ dụng lao Ä‘á»™ng chất lượng cao có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận các chính sách há»— trợ của Chính phủ đồng thời thu hút các nhà đầu tÆ°.
• HÆ¡n nữa, nhờ tính tích hợp và khả năng phản ứng nhanh, nhà máy thông minh nâng cao hiệu quả hoạt Ä‘á»™ng và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường toàn cầu.

Thách thức

• Thách thức lá»›n nhất là là rủi ro an ninh mạng do sá»± kết nối rá»™ng khắp giữa hệ thống ná»™i bá»™ và bên ngoài. Sá»± cố bảo mật có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn lao Ä‘á»™ng, hoạt Ä‘á»™ng sản xuất, chất lượng sản phẩm và dữ liệu tài chính – khách hàng của doanh nghiệp.
• Đặc Ä‘iểm nhân khẩu học và mức Ä‘á»™ sẵn sàng về kỹ năng số của lao Ä‘á»™ng ở các khu vá»±c địa lý khác nhau cÅ©ng ảnh hưởng đến việc triển khai thành công nhà máy thông minh. Việc thiếu hụt nhân lá»±c có tay nghề, cùng vá»›i sá»± không tÆ°Æ¡ng thích về hạ tầng công nghệ giữa doanh nghiệp và các bên liên quan trong chuá»—i cung ứng, là các yếu tố cản trở cần được giải quyết.

Vai trò của con người trong sản xuất thông minh ngành may mặc

Một trong những điểm then chốt khi chuyển đổi sang sản xuất thông minh trong ngành may mặc là yếu tố con người – điều khác biệt cơ bản với phần còn lại của lĩnh vực sản xuất. Các ngành sản xuất có mức độ tự động hóa cao có thể giảm đáng kể vai trò lao động trực tiếp, nhưng ngành may mặc, vốn có đặc trưng là sản phẩm thay đổi liên tục, đa dạng và khó robot hóa các thao tác tay, vẫn cần sự tham gia tích cực của con người. Chính vì vậy, trong khi nhiều ngành đang hướng đến mô hình nhà máy tự hành (lights-out factory), ngành may mặc lại cần một mô hình “hợp tác thông minh” giữa con người và hệ thống.

Do đó, các hệ thống sản xuất thông minh trong ngành may không thể bỏ qua yếu tố nhân lực, mà cần tích hợp họ như một phần không thể thiếu của hệ thống. Điều này đồng nghĩa với việc phải phát triển các phương pháp thu thập, phân tích dữ liệu kỹ năng và năng suất lao động của người lao động một cách liên tục. Việc này giúp thiết lập cơ sở dữ liệu cá nhân hóa để phân công lao động hiệu quả, đảm bảo chất lượng sản phẩm và tổ chức các khóa đào tạo nâng cao tay nghề phù hợp.

Hiện nay, một số doanh nghiệp may đã xây dựng hệ thống đo lường năng suất cá nhân theo thời gian thực, kết hợp dữ liệu cảm biến (thiết bị đeo tay, camera AI…) với dữ liệu hiệu suất từ hệ thống MES để cập nhật liên tục “hồ sơ hiệu suất” của từng công nhân. Từ đó, hệ thống có thể phân công công đoạn, đề xuất điều chỉnh layout hoặc gợi ý đào tạo cá nhân hóa, thay vì áp dụng chiến lược đào tạo hoặc bố trí đồng loạt.

Tuy nhiên, để toàn bộ hệ thống sản xuất thông minh vận hành hiệu quả, bên cạnh kỹ năng và sự thích ứng của người lao động, không thể thiếu vai trò quyết định của lãnh đạo cấp cao. Trong môi trường sản xuất dữ liệu hóa, việc ra quyết định chiến lược từ đầu tư thiết bị, tối ưu quy trình, đến hoạch định sản xuất và phát triển nhân lực – đòi hỏi nhà lãnh đạo phải có năng lực đọc hiểu dữ liệu lớn, hiểu logic vận hành của các hệ thống thông minh và biết sử dụng các công cụ phân tích để đưa ra quyết định kịp thời, chính xác. Nếu công nhân là “cảm biến sống” trên dây chuyền, thì lãnh đạo là “bộ xử lý trung tâm” giúp dữ liệu được chuyển hóa thành hành động mang lại hiệu quả.

Do đó, năng lực dữ liệu (data literacy) không chỉ là yêu cầu đối với kỹ thuật viên hay bộ phận IT, mà còn cần trở thành năng lực cốt lõi của đội ngũ lãnh đạo trong kỷ nguyên sản xuất thông minh. Khả năng ra quyết định dựa trên phân tích dữ liệu giúp doanh nghiệp không chỉ phản ứng nhanh với biến động thị trường, mà còn chủ động định hình lại chuỗi giá trị, thiết kế lại mô hình sản xuất theo hướng linh hoạt, bền vững và cạnh tranh hơn.

Một số khuyến nghị

Phân tích SWOT cho thấy nhà máy thông minh là mô hình sản xuất ưu việt, mang lại giá trị lớn trong dài hạn, nhưng không thể triển khai ồ ạt hoặc thiếu kiểm soát.

Do đặc thù kỹ thuật, cơ cấu lao động và đặc điểm sản xuất mùa vụ, ngành may cần một chiến lược chuyển đổi riêng, không thể sao chép mô hình từ các lĩnh vực công nghiệp khác. Doanh nghiệp cần thiết kế lộ trình chuyển đổi phù hợp với quy mô và năng lực nội tại. Việc triển khai nên theo hướng tiếp cận theo chiều sâu, bắt đầu từ những khâu có tính khả thi cao và hiệu quả rõ ràng, như giám sát năng suất chuyền, cảnh báo máy móc, hoặc phân tích dữ liệu tiêu hao nguyên liệu. Các giải pháp như RFID cấp chuyền, phần mềm điều độ sản xuất tích hợp mô phỏng, camera AI kiểm soát lỗi sản phẩm hay hệ thống MES kết nối sản xuất – nhân sự – kho vận nên được áp dụng theo lộ trình.

Bên cạnh hạ tầng công nghệ, đầu tư vào nhân lực kỹ thuật số là yếu tố then chốt. Các chương trình đào tạo nội bộ, liên kết với cơ sở đào tạo bên ngoài và hợp tác chuyển giao công nghệ cần được triển khai song song, đảm bảo đội ngũ có khả năng vận hành và thích ứng. Trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ, nên ưu tiên công nghệ có tỷ lệ hoàn vốn cao, tránh đầu tư dàn trải vào những nền tảng như AI hoặc digital twin khi chưa có nền tảng dữ liệu phù hợp.

Ngoài ra, cần đặt vấn đề bảo mật thông tin và khả năng phục hồi hệ thống ngang hàng với năng suất và chi phí. Việc thiết kế lớp an ninh mạng, giám sát định kỳ và xây dựng cơ chế phản hồi nhanh trước sự cố là điều không thể thiếu.

Cuối cùng, để tạo nền tảng bền vững, ngành dệt may Việt Nam cần thúc đẩy sự liên kết giữa nhà nước – doanh nghiệp – viện nghiên cứu. Việc hình thành cơ sở dữ liệu ngành, chuẩn hóa kiến trúc hệ thống và triển khai mô hình thí điểm là bước đi quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách công nghệ, hướng tới xây dựng hệ sinh thái sản xuất thông minh đặc thù cho ngành may mặc.

Theo nội dung Đặc san Dệt May và Thời trang Việt Nam số 7 + 8/2025. Chi tiết xem tại đây!

Ngành dệt may đang bước vào một kỷ nguyên mới với sự xuất hiện của các công nghệ đột phá, hứa hẹn nâng cao chất lượng cuộc sống của con người lên tầm cao mới. Vải thông minh – sự kết hợp giữa vải truyền thống, cảm biến tinh vi, thiết bị điện tử nhỏ gọn và vật liệu linh hoạt đang dần định hình tương lai của ngành công nghiệp này. Những sản phẩm này không chỉ đơn thuần là trang phục mà còn có khả năng theo dõi sức khỏe, điều chỉnh nhiệt độ, giao tiếp và tương tác với môi trường xung quanh.

Theo báo cáo từ Global Industry Analysts Inc. (2022), thị trường vải thông minh toàn cầu sẽ đạt 5,9 tỷ USD vào năm 2026, phản ánh tiềm năng to lớn của công nghệ này trong các lĩnh vực như thể thao, y tế và bảo hộ lao động. Sự tăng trưởng này được thúc đẩy bởi nhu cầu ngày càng cao về các sản phẩm dệt may thông minh có khả năng tương tác và hỗ trợ người dùng trong nhiều hoạt động khác nhau.

Tế bào quang điện: Nguồn năng lượng cho dệt may thông minh

Tế bào quang điện (photovoltaic cells) là thiết bị bán dẫn chuyển đổi trực tiếp năng lượng ánh sáng thành điện năng thông qua hiệu ứng quang điện. Khi ánh sáng chiếu vào bề mặt của tế bào quang điện, các photon có năng lượng đủ lớn sẽ kích thích các electron thoát ra khỏi vùng liên kết, tạo thành các cặp electron-lỗ trống. Dưới tác động của điện trường trong lớp tiếp xúc p-n, các electron và lỗ trống di chuyển về các điện cực khác nhau, tạo ra dòng điện khi mạch được đóng.

Trong lĩnh vực dệt may thông minh, các loại tế bào quang điện thích hợp cần đáp ứng các yêu cầu về tính linh hoạt, trọng lượng nhẹ và hiệu suất ổn định. Hiện nay, có ba loại tế bào quang điện chính đang được nghiên cứu và phát triển cho ứng dụng này:

(*)Tế bào tinh thể silicon là loại tế bào quang điện truyền thống, thường được sử dụng trong các tấm pin mặt trời cố định nhờ hiệu suất cao (20–22%). Tuy nhiên, do tính chất cứng và nặng, chúng không phù hợp với ứng dụng dệt may linh hoạt.

Tế bào quang điện, với khả năng chuyển hóa ánh sáng thành điện năng, mang lại giải pháp năng lượng tự động cho các sản phẩm dệt may thông minh. Dưới đây là những ứng dụng nổi bật, minh chứng cho tính linh hoạt và giá trị thực tiễn của công nghệ này.

• Trang phục thể thao thông minh

Trong lĩnh vực thể thao, tế bào quang điện tích hợp trên vải đã chứng minh vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu suất tập luyện và thi đấu của vận động viên. Các cảm biến được cấp nguồn từ tế bào quang điện có thể theo dõi chính xác các chỉ số sức khỏe với độ chính xác cao: nhịp tim (±1 bpm), nhiệt độ cơ thể (±0,1°C) và mức độ vận động.

Một chiếc áo thể thao ứng dụng công nghệ này có thể hoạt động liên tục trong 8 giờ dưới ánh sáng mặt trời với cường độ trung bình 800 W/m², truyền dữ liệu thời gian thực đến thiết bị di động. Điều này giúp vận động viên theo dõi tình trạng sức khỏe một cách liên tục và chính xác, từ đó điều chỉnh chế độ tập luyện và nâng cao hiệu suất thi đấu.

Ngoài ra, năng lượng từ tế bào quang điện còn được sử dụng để vận hành các thiết bị hỗ trợ vận động như hệ thống sưởi ấm trong áo khoác chạy bộ (công suất 2-5W) hoặc hệ thống điều chỉnh độ ẩm trong quần áo yoga. Nhờ vậy, người mặc luôn cảm thấy thoải mái dù trong bất kỳ điều kiện thời tiết nào.

• Trang phục bảo há»™ lao Ä‘á»™ng thông minh

Trong các môi trường làm việc khắc nghiệt, tế bào quang điện đóng vai trò như một lớp bảo vệ chủ động cho người lao động. Quần áo bảo hộ tích hợp công nghệ này có thể cấp nguồn cho các hệ thống cảnh báo nguy hiểm, chẳng hạn như phát hiện khí độc (nồng độ CO vượt 50 ppm), nhiệt độ cao (>40°C) hoặc bức xạ vượt ngưỡng an toàn. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro tai nạn lao động tới 40% theo các nghiên cứu thực nghiệm.

Một ví dụ điển hình là bộ đồ cứu hỏa tích hợp tế bào quang điện chịu nhiệt (hoạt động ổn định ở nhiệt độ lên đến 200°C). Không chỉ cung cấp năng lượng cho hệ thống thông tin liên lạc tiên tiến với bán kính hoạt động lên đến 500m, các tế bào này còn hỗ trợ cảm biến đo nồng độ khí độc và nhiệt độ bên trong bộ đồ. Nhờ đó, lính cứu hỏa có thể duy trì kết nối liên tục với đồng đội, nhận thông tin cập nhật về tình hình đám cháy và được cảnh báo kịp thời về những hiểm nguy tiềm ẩn.

• Thiết bị Ä‘eo thông minh há»— trợ người già và người khuyết tật

Tế bào quang điện mang lại nhiều lợi ích cho người già và người khuyết tật thông qua các thiết bị đeo thông minh. Quần áo và thiết bị đeo được tích hợp công nghệ này có thể theo dõi các thông số sức khỏe quan trọng như nhịp tim, huyết áp, mức độ hoạt động và chất lượng giấc ngủ.

Đặc biệt, các sản phẩm này được trang bị hệ thống phát hiện té ngã với độ chính xác lên đến 95%, tự động gửi tín hiệu cấp cứu đến trung tâm y tế hoặc người thân trong vòng 30 giây sau khi phát hiện sự cố. Nghiên cứu tại các viện dưỡng lão ở Bắc Âu cho thấy, việc sử dụng các thiết bị này đã giúp giảm 35% thời gian phản ứng với các trường hợp khẩn cấp và nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.

• Các ứng dụng sáng tạo khác

Ngoài những ứng dụng trên, tế bào quang điện còn mở ra nhiều khả năng sáng tạo trong ngành dệt may:

• Thời trang tÆ°Æ¡ng tác: Quần áo thời trang có khả năng phát sáng (cường Ä‘á»™ 50-200 lumens) hoặc thay đổi màu sắc (16 triệu màu) thông qua các đèn LED năng lượng mặt trời, tạo ra những hiệu ứng Ä‘á»™c đáo và thu hút sá»± chú ý, mở ra những khả năng má»›i cho thiết kế và biểu diá»…n thời trang.
• Giải pháp sạc di Ä‘á»™ng: Các sản phẩm dệt may tích hợp công nghệ sạc không dây có thể sạc đầy Ä‘iện thoại (3000mAh) trong 2 giờ dÆ°á»›i ánh sáng mặt trời, loại bỏ nhu cầu sá»­ dụng dây cáp và ổ cắm.
• Thiết bị ngoài trời thông minh: Lều trại hoặc ba lô tích hợp tế bào quang Ä‘iện có thể cung cấp công suất 10-15W cho các thiết bị Ä‘iện tá»­ cá nhân trong các hoạt Ä‘á»™ng ngoài trời nhÆ° cắm trại, leo núi, đáp ứng nhu cầu năng lượng cÆ¡ bản của người dùng trong thời gian dài.

Độ bền giặt: Bước tiến quan trọng cho ứng dụng thực tế

Để đánh giá khả năng ứng dụng thực tế của tế bào quang điện trong ngành dệt may, các nhà nghiên cứu tại Đại học Aalto (Phần Lan) đã tiến hành một nghiên cứu đánh giá khả năng chịu đựng của tế bào quang điện thương mại qua nhiều chu kỳ giặt tiêu chuẩn theo ISO 6330:2012. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá khả năng chịu đựng của các tế bào quang điện thương mại khi trải qua nhiều chu kỳ giặt dưới điều kiện giặt giũ thông thường như trong hộ gia đình.

Trong nghiên cứu này, các loại vải khác nhau (cotton, polyester, và vải pha trộn cotton-polyester) được xử lý bằng quy trình ép nóng chảy tích hợp tế bào quang điện loại màng mỏng. Phương pháp này không chỉ cố định chắc chắn vị trí và hướng của tế bào quang điện mà còn đảm bảo tính bền bỉ trong sản phẩm dệt cuối cùng nhờ lớp màng TPU (Thermoplastic Polyurethane) dày 100 μm bao phủ.

Các mẫu vải được giặt nhiều lần trong máy giặt gia dụng với các thông số kỹ thuật sau:

• Nhiệt Ä‘á»™: 40°C
• Tốc Ä‘á»™ quay: 600 vòng/phút
• Chất tẩy rá»­a: Chất tẩy rá»­a tiêu chuẩn không chứa chất tẩy trắng
• Chu kỳ Ä‘o lường: Sau 10, 20, 30, 40 và 50 chu kỳ giặt

Hiệu suất của tế bào quang điện được đánh giá thông qua các thông số:

• Mật Ä‘á»™ dòng Ä‘iện ngắn mạch (Jsc)
• Điện áp mạch hở (Voc)
• Công suất đầu ra (Pmax)
• Hệ số Ä‘iền đầy (FF)

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tế bào quang điện có khả năng chịu được 50 chu kỳ giặt với mức suy giảm hiệu suất không đáng kể:

• Công suất đầu ra giảm chỉ 12-15% sau 50 chu kỳ
• Mật Ä‘á»™ dòng Ä‘iện ngắn mạch giảm 8-10%
• Điện áp mạch hở duy trì ổn định (giảm <5%)

Những kết quả này cho thấy công nghệ ép nóng chảy và màng TPU đã đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tế bào quang điện khỏi tác động của nước, chất tẩy rửa và lực cơ học trong quá trình giặt giũ. Tuy nhiên, phân tích chi tiết cũng chỉ ra rằng các loại vải khác nhau có ảnh hưởng khác nhau đến hiệu suất của tế bào quang điện:

• Vải polyester cho kết quả tốt nhất vá»›i mức suy giảm thấp nhất (12%)
• Vải cotton có mức suy giảm cao nhất (15%)
• Vải pha trá»™n cotton-polyester có kết quả trung gian (13-14%)

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các thông số quy trình như nhiệt độ và áp suất ép cần được tối ưu hóa để đảm bảo độ bền của sản phẩm:

• Nhiệt Ä‘á»™ tối Æ°u: 160-165°C (thấp hÆ¡n có thể gây kết dính không đủ, cao hÆ¡n có thể làm hỏng tế bào quang Ä‘iện)
• Áp suất tối Æ°u: 1.5 bar (cho phép liên kết chắc chắn mà không gây biến dạng tế bào)
• Thời gian ép: 45-60 giây (đủ để keo TPU tan chảy và thẩm thấu vào cấu trúc vải)

Thách thức và giải pháp trong ứng dụng thực tế

Về hiệu suất năng lượng: Mặc dù tế bào quang điện đã đạt được những tiến bộ đáng kể, hiệu suất chuyển đổi năng lượng của chúng khi tích hợp trên vải vẫn chưa đạt mức tối ưu, đặc biệt trong điều kiện ánh sáng yếu hoặc trong nhà. Các nghiên cứu hiện nay cho thấy hiệu suất chuyển đổi năng lượng của tế bào quang điện linh hoạt thương mại chỉ đạt 10-15%, thấp hơn nhiều so với các tấm pin mặt trời cứng truyền thống (20-22%).

Giải pháp tiềm năng:

• Phát triển các vật liệu quang Ä‘iện má»›i vá»›i khả năng hấp thụ ánh sáng tốt hÆ¡n trong Ä‘iều kiện ánh sáng yếu
• Tối Æ°u hóa cấu trúc tế bào quang Ä‘iện để giảm thiểu mất mát năng lượng
• Kết hợp vá»›i các hệ thống lÆ°u trữ năng lượng hiệu quả (siêu tụ Ä‘iện linh hoạt)

Về chi phí sản xuất: Chi phí sản xuất cao là một rào cản lớn đối với việc thương mại hóa rộng rãi các sản phẩm dệt may tích hợp tế bào quang điện. Hiện nay, chi phí sản xuất một áo thông minh tích hợp tế bào quang điện có thể cao gấp 3-5 lần so với một sản phẩm tương tự không có chức năng này.

Giải pháp tiềm năng:

• Cải tiến quy trình sản xuất để tăng năng suất và giảm chi phí
• Phát triển các vật liệu thay thế có giá thành thấp hÆ¡n
• Xây dá»±ng chuá»—i cung ứng hiệu quả

Về tính thẩm mỹ và thoải mái: Việc tích hợp tế bào quang điện vào vải có thể ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ và sự thoải mái của người mặc. Các tế bào quang điện thương mại hiện nay thường có màu xanh đậm hoặc đen, có thể không phù hợp với mọi thiết kế thời trang. Ngoài ra, độ cứng của tế bào quang điện cũng có thể làm giảm độ mềm mại và thoải mái của vải.

Giải pháp tiềm năng:

• Phát triển các tế bào quang Ä‘iện trong suốt hoặc có màu sắc Ä‘a dạng
• Thiết kế các cấu trúc tế bào siêu mỏng và siêu linh hoạt
• Tối Æ°u hóa vị trí đặt tế bào quang Ä‘iện trên trang phục để không ảnh hưởng đến trải nghiệm người dùng

Tầm nhìn cho ngành dệt may thông minh

Với những bước tiến không ngừng trong công nghệ và nghiên cứu, chúng ta hoàn toàn có thể kỳ vọng rằng tế bào quang điện sẽ ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong ngành dệt may. Công nghệ này hứa hẹn mang lại những sản phẩm thông minh, tiện lợi và bền vững cho người tiêu dùng toàn cầu, đồng thời góp phần giảm thiểu tác động tiêu cực của ngành công nghiệp dệt may đến môi trường.

Một tương lai xanh hơn, thông minh hơn và bền vững hơn đang chờ đợi ngành dệt may, nơi mà công nghệ tế bào quang điện và các đổi mới khác sẽ cùng hòa quyện để phục vụ con người và bảo vệ hành tinh của chúng ta.

Theo nội dung Đặc san Dệt May và Thời trang Việt Nam số 7 + 8/2025. Chi tiết xem tại đây!